Jednym z najważniejszych czynników stymulujących wzrost ekonomiczny państw i regionów, a co za tym idzie jednym z najważniejszych kryteriów oceny rozwoju społeczno-gospodarczego jest infrastruktura drogowa. Jeżeli jest prawidłowo rozwinięta, decyduje o poprawie jakości życia społeczności lokalnych i przyczynia się do szybkiego rozkwitu regionów.

13 kwietnia 2021 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałę w sprawie ustanowienia Programu budowy 100 obwodnic na lata 2020–2030. W jego ramach, w całej Polsce, ma zostać zrealizowanych 100 zadań inwestycyjnych o łącznej długości ok. 820 km, na które zaplanowano 28 mld zł (w tym 23,1 mld zł ze środków krajowych oraz 4,9 mld zł ze środków europejskich). Jednym z najważniejszych efektów Programu ma być poprawa bezpieczeństwa ruchu drogowego.

Działania kontrolne przeprowadzono z inicjatywy NIK, w oparciu o wcześniejsze kontrole i skargi wpływające do Izby. Dzięki temu ocenione zostały ryzyka wystąpienia nieprawidłowości w budowie obwodnic, szczególnie w zakresie planowania i przygotowania inwestycji, sporządzania dokumentacji projektowej, wybudowania obwodnicy niezgodnie z dokumentacją oraz utrzymania stanu technicznego obiektów budowlanych. Kontrolą objęto pięć jednostek organów administracji rządowej i siedem jednostek samorządu terytorialnego. Łączna planowana wartość wybranych do kontroli zadań wyniosła ponad 3 mld zł.

Najważniejsze ustalenia kontroli

W ocenie Najwyższej Izby Kontroli budowa obwodnic nie była prowadzona prawidłowo, a nieprawidłowości wystąpiły w sześciu spośród 11 skontrolowanych jednostek (56%), w których inwestycja została zakończona. Łączna kwota wydatkowana z naruszeniem prawa wyniosła ponad 84 mln zł. Składają się na nią kwota 12 mln zł wynagrodzenia dla wykonawcy obwodnicy wypłaconych niezgodnie z umową posiadaną przez UM Świnoujścia (brak aneksów) oraz prawie 72 mln zł stanowiące cenę zamówienia udzielonego z naruszeniem ustawy o zamówieniach publicznych przy rozbudowie drogi wojewódzkiej nr 240 Chojnice-Świecie.

Proces planowania przedsięwzięć nie zawsze przebiegał w pełni prawidłowo. W czterech na 12 skontrolowanych podmiotów stwierdzono naruszenie przepisów z zakresu zamówień publicznych w postaci: nierzetelnego sporządzania opisu przedmiotu zamówienia, nieuwzględniania wybranych postanowień dotyczących kar umownych, opóźnienia w przekazaniu do publikacji ogłoszenia o udzieleniu zamówienia oraz zaniechania wykonania części obowiązków przez komisje przetargowe.

Nie wszystkie skontrolowane umowy o zamówienie publiczne zawierały klauzule w pełni zabezpieczające interesy inwestorów. Niektóre jednostki nie korzystały z przysługujących im praw (np. nie naliczano kar umownych pomimo wystąpienia ku temu przesłanek). W pięciu podmiotach kontrola ujawniła wykonanie inwestycji niezgodnie z dokumentacją projektową, w tym zastosowanie materiałów budowlanych niespełniających parametrów jakościowych zawartych w umowach z wykonawcami i dokumentacji technicznej, co potwierdzili biegli powołani przez NIK. W trzech z tych przypadków takie odstępstwa mogą mieć negatywny wpływ na trwałość obiektów budowlanych, co może mieć negatywny wpływ na trwałość trzech wybudowanych obwodnic. W trakcie oględzin kontrolerzy wykazali nieprawidłowości w sposobie utrzymania niektórych obiektów budowlanych, a w jednym przypadku, w trakcie oględzin obwodnicy Oleśnicy, stwierdzili bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego oraz możliwość powstania znacznej szkody w mieniu.